قلیان حدود چهار قرن است که بخشی از زندگی اجتماعی ایران بوده: در قهوه‌خانه‌ها، در خانه‌های اعیان و در سفره‌های مهمانی. اما درباره‌ی تاریخچه‌ی آن روایت‌های نادرست هم کم نیست. در این مطلب مسیر قلیان در ایران را از ورود تنباکو در دوره‌ی صفوی تا قلیان‌های فلزی امروزی مرور می‌کنیم و هر جا مورخان با هم اختلاف دارند، همان را می‌گوییم.
تنباکو چه زمانی به ایران رسید؟
گیاه تنباکو بومی قاره‌ی آمریکاست و پس از سفرهای اروپاییان به آن قاره، در قرن شانزدهم میلادی به اروپا، آفریقا و آسیا رسید. بیشتر مورخان ورود تنباکو به ایران را به اواخر قرن شانزدهم میلادی، یعنی دوره‌ی صفوی، نسبت می‌دهند. احتمالاً تنباکو از راه تجارت دریایی پرتغالی‌ها در خلیج فارس، از مسیر عثمانی یا از هند به ایران آمده است؛ منابع درباره‌ی مسیر دقیق آن اتفاق نظر ندارند.
یک نتیجه‌ی این تاریخ روشن است: شاعرانی که پیش از این دوره زندگی می‌کردند نمی‌توانستند از قلیان یا تنباکو سخن بگویند. سعدی در اواخر قرن سیزدهم میلادی و حافظ در قرن چهاردهم میلادی درگذشتند، یعنی حدود دو تا سه قرن پیش از رسیدن تنباکو به ایران. پس هر بیتی درباره‌ی قلیان که به آن‌ها نسبت داده شود، در اصالتش باید تردید کرد.
قلیان از کجا آمد؟
خاستگاه خود قلیان، یعنی وسیله‌ای که دود را از آب عبور می‌دهد، هنوز محل بحث است. یک روایت رایج آن را به هند و دربار گورکانیان نسبت می‌دهد و از حکیم ابوالفتح گیلانی، پزشک ایرانی دربار اکبرشاه، به‌عنوان یکی از کسانی نام می‌برد که در شکل‌گیری آن نقش داشته است. برخی پژوهشگران این روایت را قطعی نمی‌دانند و احتمال می‌دهند ابزارهای مشابهی هم‌زمان در چند منطقه پدید آمده باشند.
آنچه تردید کمتری دارد این است که در قرن هفدهم میلادی قلیان در ایران، هند و قلمرو عثمانی رواج پیدا کرده بود و ایرانیان شکل خاص خودشان را از آن ساختند.
دوره‌ی صفوی: شاه عباس و تلاش برای منع تنباکو
شاه عباس اول، که از اواخر قرن شانزدهم تا اوایل قرن هفدهم میلادی حکومت کرد، طبق گزارش‌های تاریخی از مصرف تنباکو خوشش نمی‌آمد. روایت‌هایی وجود دارد که او برای منع آن دستور داد و مصرف‌کنندگان را تنبیه کرد. بخشی از این روایت‌ها از سفرنامه‌های اروپاییان آمده و جزئیاتشان را باید با احتیاط خواند. آنچه بیشتر منابع تأیید می‌کنند این است که این تلاش‌ها دوام نیاورد و مصرف تنباکو در دهه‌های بعد گسترده‌تر شد.
در همین دوره قهوه‌خانه‌ها در اصفهان، پایتخت صفوی، پا گرفتند. سفرنامه‌نویسان اروپایی که در قرن هفدهم به ایران آمدند، از قهوه‌خانه‌های اطراف میدان نقش جهان و از رواج قلیان در میان طبقات مختلف مردم نوشته‌اند. قلیان کم‌کم به بخشی از آداب پذیرایی تبدیل شد و تعارف کردن آن به مهمان نشانه‌ی احترام به شمار می‌رفت.
قلیان سنتی ایرانی چه شکلی داشت؟
قلیان سنتی ایرانی با قلیان‌های امروزی تفاوت زیادی دارد. اجزای اصلی آن این‌ها بودند:
- کوزه: ظرف آب از شیشه، بلور، سفال یا فلز. در نمونه‌های اشرافی کوزه گاهی با نقاشی، میناکاری یا قلم‌زنی تزئین می‌شد.
- میانه: بدنه‌ای چوبی یا فلزی که سری را به کوزه وصل می‌کرد.
- نی: در بسیاری از قلیان‌های ایرانی به‌جای شلنگ بلند و انعطاف‌پذیر، نی نسبتاً صافی به کار می‌رفت.
- سری سفالی: کاسه‌ای گشاد که تنباکوی برگی مرطوب در آن قرار می‌گرفت و ذغال مستقیم روی آن گذاشته می‌شد.
قلیان‌های نفیس با تزئینات هنری امروز در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی نگهداری می‌شوند و نشان می‌دهند این وسیله برای صنعتگران ایرانی فقط یک ابزار مصرفی نبود.
دوره‌ی قاجار: قهوه‌خانه و قلیان
در دوره‌ی قاجار قهوه‌خانه‌ها در شهرهای بزرگ و کوچک و بر سر راه‌های کاروان‌رو گسترش پیدا کردند. با وجود نام قهوه‌خانه، در قرن نوزدهم میلادی چای به‌تدریج جای قهوه را گرفت و قلیان در کنار چای به پذیرایی اصلی این مکان‌ها تبدیل شد.
قهوه‌خانه فقط جای نوشیدن و کشیدن قلیان نبود. نقالی، شاهنامه‌خوانی و پرده‌خوانی در بسیاری از قهوه‌خانه‌ها اجرا می‌شد و مردم برای شنیدن خبر و گفت‌وگو به آنجا می‌رفتند. در خانه‌های اعیان و دربار هم کسی به نام «قلیان‌دار» وظیفه‌ی آماده کردن و آوردن قلیان را بر عهده داشت.
نهضت تنباکو: وقتی ایرانیان قلیان را کنار گذاشتند
مستندترین رویداد تاریخ تنباکو در ایران به سال ۱۸۹۰ میلادی برمی‌گردد. ناصرالدین شاه قاجار امتیاز انحصار خرید، فروش و صادرات تنباکوی ایران را برای ۵۰ سال به یک تبعه‌ی بریتانیایی به نام ماژور جرالد تالبوت واگذار کرد. اجرای این امتیاز به شرکتی سپرده شد که به «رژی» معروف شد.
این قرارداد معیشت کشاورزان و بازرگانان تنباکو را مستقیم تهدید می‌کرد و در سال ۱۸۹۱ میلادی اعتراض‌ها در شهرهایی مانند شیراز، تبریز، اصفهان و تهران بالا گرفت. اوج ماجرا فتوایی بود که به میرزای شیرازی (میرزا محمدحسن حسینی شیرازی)، مرجع تقلید ساکن سامرا، نسبت داده شد. بر اساس این فتوا، استعمال تنباکو تا لغو امتیاز در حکم جنگ با امام زمان دانسته شد.
پس از انتشار فتوا، مردم به‌طور گسترده مصرف تنباکو را تحریم کردند. روایت‌های مشهوری هم وجود دارد که حتی در اندرونی دربار قلیان‌ها کنار گذاشته شد. ناصرالدین شاه در اوایل سال ۱۸۹۲ میلادی امتیاز را لغو کرد و دولت ایران برای فسخ آن غرامت پرداخت. بسیاری از مورخان نهضت تنباکو را از نخستین نمونه‌های اعتراض جمعی موفق در ایران معاصر و یکی از زمینه‌های انقلاب مشروطه می‌دانند.
قرن بیستم تا امروز: از قلیان سنتی تا قلیان مدرن
در قرن بیستم سیگار در ایران رواج زیادی پیدا کرد و قلیان سنتی بیشتر به قهوه‌خانه‌ها و برخی خانه‌ها محدود شد. تغییر بزرگ بعدی در چند دهه‌ی اخیر رخ داد: معسل، یعنی تنباکوی مخلوط با شیره، گلیسیرین و طعم‌دهنده، از کشورهای عربی وارد بازار ایران شد و همراه آن قلیان‌هایی با ساختار متفاوت هم آمدند.
| ویژگی | قلیان سنتی ایرانی | قلیان مدرن |
|---|---|---|
| بدنه | چوب یا فلز با تزئینات دستی | فلز، به‌ویژه استیل و برنج |
| راه کشیدن دود | معمولاً نی صاف | شلنگ انعطاف‌پذیر |
| سری | سفالی بزرگ و دهان‌گشاد | کوچک‌تر، سفالی، سیلیکونی یا شیشه‌ای |
| تنباکوی رایج | تنباکوی برگی بدون طعم | معسل طعم‌دار |
| حرارت | ذغال مستقیم روی تنباکو | فویل یا سری مدیریت حرارت |
بخشی از قلیان‌های مدرن با طراحی‌ای ساخته می‌شوند که در بازار به «سبک روسی» معروف است: بدنه‌ی فلزی، شیر یک‌طرفه برای تخلیه‌ی دود و قطعات قابل تعویض. این تحول بیشتر در طراحی ابزار بود. قلیان، چه سنتی و چه مدرن، تنباکو می‌سوزاند یا گرم می‌کند و دود آن نیکوتین و مواد مضر دارد. عبور دود از آب این خطر را حذف نمی‌کند و هیچ‌کدام از این دو شکل بی‌خطر نیست.
از تاریخ به ابزار امروزی
قلیان امروزی با نمونه‌های صفوی و قاجاری از نظر جنس، اندازه و ساختار فاصله‌ی زیادی دارد. اگر می‌خواهید با ساختار قلیان‌های امروزی آشنا شوید، دسته‌ی قلیان‌های دودسا را ببینید. برای آشنایی با معیارهای انتخاب، راهنمای کامل خرید اولین قلیان و برای فرق اندازه‌ها، راهنمای سایزهای M، L و XL را بخوانید.
منابع
خرید محصولات مرتبط
اگر به دنبال خرید قلیان یا لوازم مرتبط با این مقاله هستید، محصولات زیر را بررسی کنید.
خرید قلیان و لوازم قلیاندرباره نویسنده
مجتبی کیانی‌فر؛ بنیان‌گذار و مدیر فروشگاه دودسا. چندین سال کار روزمره با قلیان‌های کرنو، اوزوف و الجمیرا و تست عملی لوازم؛ مقالات مجله دودسا از همین تجربه نوشته می‌شوند.